«اقتصاد ناهنجاری‌های پنهان اجتماعی» نوشته استیون لویت و استیون دابنر، از آن کتاب‌هایی است که تعریف معمول ما از علم اقتصاد را به‌هم می‌زند. نویسندگان به جای اینکه فقط درباره تورم، بازار، تولید و پول صحبت کنند، سراغ رفتارهایی می‌روند که در نگاه اول هیچ ارتباطی با اقتصاد ندارند؛ از تقلب و دروغ گرفته تا جرم، فحاشی و تصمیم‌های عجیب و غریب انسان‌ها. کتاب با استفاده از داده‌ها و تحلیل اقتصادی تلاش می‌کند پشت این رفتارهای به ظاهر غیرمنطقی، منطق پنهانی پیدا کند. نسخه فارسی این اثر با ترجمه سعید مشیری توسط نشر نی منتشر شده و حدود ۲۷۰ صفحه دارد.

جذابیت اصلی کتاب همین نگاه متفاوت است. لویت و دابنر به ما یادآوری می‌کنند که برای فهم بسیاری از اتفاقات اجتماعی، نباید فقط به توضیح‌های اخلاقی و کلیشه‌ای بسنده کنیم. آنها می‌پرسند چه انگیزه‌هایی پشت رفتار آدم‌ها وجود دارد و وقتی منافع، هزینه‌ها و مشوق‌ها تغییر می‌کنند، رفتار انسان‌ها چطور تغییر می‌کند. به همین دلیل، کتاب گاهی خواننده را غافلگیر می‌کند؛ چون موضوعی را که تا دیروز صرفاً یک مسئله اخلاقی یا اجتماعی می‌دانستیم، ناگهان از زاویه‌ای عددی و اقتصادی بررسی می‌کند.

به نظرم «اقتصاد ناهنجاری‌های پنهان اجتماعی» برای کسی که می‌خواهد ذهنش را به پرسیدن سؤال‌های متفاوت عادت دهد، کتاب بسیار خوبی است. شاید بعد از خواندنش دیگر به سادگی درباره رفتار آدم‌ها قضاوت نکنیم و قبل از اینکه بگوییم «چرا مردم این کار را می‌کنند؟»، بپرسیم: چه انگیزه‌ای آنها را به این رفتار سوق می‌دهد؟ این دقیقاً همان چیزی است که کتاب را جذاب می‌کند؛ قرار نیست الزاماً با همه نتایج نویسندگان موافق باشیم، اما وادارمان می‌کند درباره چیزهای آشنای اطرافمان جور دیگری فکر کنیم.

بخش مشهور کتاب:
«اگر فرض کنیم اصول اخلاقی راهی را نشان می‌دهند که ما می‌خواهیم دنیا مطابق آن کار کند، در عوض، اقتصاد نشان می‌دهد که دنیا واقعاً چگونه کار می‌کند.» این جمله کوتاه، شاید بهترین معرفی برای رویکرد کلی کتاب باشد؛ اقتصادی که به جای گفتن اینکه انسان‌ها باید چگونه رفتار کنند، تلاش می‌کند بفهمد انسان‌ها واقعاً چرا و چگونه رفتار می‌کنند.