در بسیاری از سازمانهای صنعتی، واحد مهندسی بهطور سنتی بیشتر با طراحی، تهیه مدارک فنی و پاسخگویی به نیازهای پروژه شناخته شده است. با این حال، افزایش پیچیدگی پروژهها، توسعه فناوریهای دیجیتال و اهمیت مدیریت چرخه عمر داراییها، موجب شده نقش مهندسی از یک واحد پشتیبان به یکی از بازیگران اصلی خلق ارزش سازمانی تغییر یابد.
این تحول در صنایع انرژی، نفت، گاز و پتروشیمی اهمیت دوچندان دارد؛ صنایعی که سرمایهگذاریهای کلان، داراییهای پیچیده، الزامات سختگیرانه ایمنی و ضرورت بهرهبرداری پایدار، کیفیت تصمیمهای مهندسی را به یکی از عوامل اصلی موفقیت سازمان تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، واحد مهندسی دیگر تنها مسئول تولید اسناد فنی نیست، بلکه میتواند در مدیریت دانش، بهبود عملکرد داراییها و پشتیبانی از تصمیمگیریهای مدیریتی نقشی مؤثر ایفا کند.
این تغییر نگرش با روندهای جهانی در حوزه مدیریت اطلاعات، مدیریت دارایی، مدلسازی اطلاعات ساختمان (Building Information Modeling – BIM) و دوقلوی دیجیتال (Digital Twin) همراستا است (International Organization for Standardization [ISO], 2018, 2021, 2024).
چرا نقش مهندسی در حال تغییر است؟
در الگوی سنتی، از واحد مهندسی انتظار میرفت طراحی انجام دهد، مدارک فنی را تهیه کند و در صورت بروز مسائل اجرایی، راهکارهای فنی ارائه دهد. اما در رویکردهای نوین، مأموریت مهندسی فراتر از این وظایف تعریف میشود و انتظار میرود بتواند: تبدیل دادههای فنی را به اطلاعات قابل اتکا برای تصمیمگیری مدیریتی، ارزیابی آثار تصمیمهای فنی را بر هزینههای سرمایهای (CAPEX) و هزینههای عملیاتی (OPEX) ، تبدیل دانش حاصل از پروژهها را به سرمایه دانشی سازمان، علاوه بر طراحی، در حوزههای تحلیل، مدیریت ریسک، پایداری و نوآوری نیز نقشآفرینی کند.
برای مثال، استاندارد ISO 19650، مدلسازی اطلاعات ساختمان (BIM) را صرفاً یک ابزار مدلسازی سهبعدی نمیداند، بلکه آن را چارچوبی برای مدیریت اطلاعات در سراسر چرخه عمر دارایی معرفی میکند (ISO, 2018). بر پایه اصول این استاندارد، کیفیت مدیریت اطلاعات نقش مهمی در پشتیبانی از تصمیمگیری، انسجام اطلاعات و هماهنگی میان ذینفعان ایفا میکند. همچنین، راهنمای UK BIM Framework بر اهمیت حاکمیت اطلاعات، تعیین مسئولیتها و مدیریت نظاممند جریان اطلاعات برای استقرار موفق BIM تأکید دارد (UK BIM Framework, 2021).
بازتعریف مأموریت واحد مهندسی
یکی از نخستین گامها برای ارتقای جایگاه مهندسی، بازتعریف مأموریت آن است. تا زمانی که عملکرد این واحد صرفاً بر اساس تعداد مدارک صادرشده یا سرعت پاسخگویی به درخواستها ارزیابی شود، نمیتوان انتظار داشت نقش مؤثری در خلق ارزش سازمانی ایفا کند.
در رویکردهای نوین، شاخصهای ارزیابی عملکرد مهندسی میتوانند علاوه بر خروجیهای سنتی، معیارهای ارزشآفرینتری را نیز شامل شوند؛ از جمله: کاهش نرخ دامنه کاری مدارک مهندسی، کاهش هزینههای ناشی از تغییرات دیرهنگام طراحی، افزایش میزان استفاده مجدد از طراحیها و استانداردهای داخلی،کاهش زمان پاسخگویی به تغییرات مهندسی (Engineering Change)، بهبود دسترسپذیری اطلاعات فنی برای بهرهبرداری و نگهداشت، افزایش انطباق با الزامات ایمنی، محیطزیست و پایداری
این رویکرد با استاندارد ISO 55000 نیز همسو است؛ استانداردی که مدیریت دارایی را رویکردی ارزشآفرین و چرخهعمرمحور معرفی میکند و هدف آن را ایجاد ارزش پایدار از طریق مدیریت اثربخش داراییها میداند (ISO, 2024).
تحول دیجیتال؛ فراتر از یک ابزار نرمافزاری
تحول دیجیتال در مهندسی، صرفاً به استقرار نرمافزارهای جدید محدود نمیشود، بلکه به معنای ایجاد قابلیت تصمیمگیری مبتنی بر داده در سازمان است. در این میان، فناوریهایی مانند BIM و Digital Twin نقش مهمی در یکپارچهسازی اطلاعات و بهبود تصمیمگیری ایفا میکنند.
در صورت استقرار صحیح، BIM بستری برای هماهنگی میان مراحل طراحی، اجرا، بهرهبرداری و نگهداشت فراهم میکند و مدیریت یکپارچه اطلاعات را در کل چرخه عمر دارایی امکانپذیر میسازد (ISO, 2018).
در کنار آن، استاندارد ISO 23247 چارچوبی برای توسعه دوقلوی دیجیتال در سیستمهای تولیدی ارائه میکند و بر ایجاد ارتباط میان دارایی فیزیکی، دادههای عملیاتی و مدل دیجیتال برای پشتیبانی از تصمیمگیری در طول چرخه عمر تأکید دارد (ISO, 2021).
برای نمونه، شرکت Siemens فناوری Digital Twin را بهعنوان راهکاری برای پایش، شبیهسازی و بهینهسازی عملکرد داراییهای صنعتی معرفی میکند (Siemens, n.d.).
بنابراین، تحول دیجیتال در مهندسی را نباید صرفاً استقرار فناوری دانست؛ بلکه باید آن را فرآیندی برای تبدیل داده به دانش و دانش به تصمیم تلقی کرد.
مهندسی؛ منشأ نوآوری، یادگیری و پایداری
نوآوری همواره از واحد تحقیق و توسعه آغاز نمیشود. در بسیاری از سازمانهای صنعتی، ارزشمندترین تجربهها از دل چالشهای اجرایی، خطاهای فنی، تغییرات طراحی و درسآموختههای پروژهها شکل میگیرند. اگر این دانش بهصورت نظاممند ثبت، تحلیل و بازاستفاده نشود، هر پروژه ناچار خواهد بود بخشی از مسیر را دوباره طی کند.
از این منظر، واحد مهندسی میتواند نقشی فراتر از حل مسائل روزمره ایفا کند و به تولیدکننده سرمایه دانشی سازمان تبدیل شود. این نقش شامل: تبدیل درسآموختهها به دانش سازمانی، جلوگیری از تکرار خطاها، توسعه راهکارهای نوآورانه مبتنی بر تجربه ، لحاظ کردن ملاحظات پایداری از مراحل اولیه طراحی، ایجاد تعادل میان عملکرد فنی، مصرف انرژی، هزینه و الزامات زیستمحیطی
علاوه بر این، buildingSMART International با توسعه رویکرد openBIM بر اهمیت تبادل باز اطلاعات، همکاری میان ذینفعان و قابلیت تعامل میان سامانههای مختلف در طول چرخه عمر دارایی تأکید میکند (buildingSMART International, n.d.).
سازمانی که مهندسی آن به مدیریت دانش، نوآوری و پایداری توجه نکند، در آینده هزینههای بیشتری برای اصلاح، نگهداشت و نوسازی داراییهای خود پرداخت خواهد کرد. در مقابل، تحقق این جایگاه جدید نیازمند مجموعهای از قابلیتهای سازمانی است که بتوانند میان مهندسی، تصمیمگیری مدیریتی، مدیریت دارایی و تحول دیجیتال ارتباطی منسجم برقرار کنند.
جمعبندی
تحولات فناوری، افزایش پیچیدگی پروژهها و ضرورت بهرهبرداری بهینه از داراییها، موجب شده است نقش واحد مهندسی در سازمانهای صنعتی، بهویژه در صنعت انرژی، از یک واحد پشتیبان فنی به یکی از ارکان خلق ارزش سازمانی تغییر یابد.
حرکت بهسوی این رویکرد الزاماً به سرمایهگذاریهای گسترده یا تغییرات ساختاری پیچیده نیاز ندارد. بازتعریف مأموریت واحد مهندسی، بازنگری در شاخصهای عملکرد، توسعه مدیریت دانش، استقرار مدیریت اثربخش اطلاعات و بهرهگیری هدفمند از فناوریهای دیجیتال، میتواند نقطه شروعی عملی برای ارتقای جایگاه مهندسی در سازمان باشد.
امروزه مهندس تنها طراح نقشه یا تهیهکننده مدارک فنی نیست؛ بلکه تحلیلگر داده، تسهیلگر تصمیم، حافظ سرمایه دانشی سازمان و شریک راهبردی مدیران در خلق ارزش به شمار میآید. از این منظر، واحد مهندسی دیگر صرفاً یک «مرکز هزینه» نیست، بلکه یکی از موتورهای اصلی خلق ارزش و تحقق اهداف راهبردی در سازمانهای صنعتی محسوب میشود.
«دیدگاههای مطرحشده در این مقاله با هدف توسعه گفتوگو پیرامون نقش مهندسی در ارتقای بهرهوری، خلق ارزش و تحول سازمانی در صنایع انرژی ارائه شده است».
نویسنده:علیرضا قاسمنیای گالشکلامی
مدیر مهندسی و ایمنی، هلدینگ پتروفرهنگ
کارشناس ارشد مهندسی شیمی، DBA مدیریت استراتژیک و Post DBA تحول دیجیتال
منابع
buildingSMART International. (n.d.). openBIM®.
https://www.buildingsmart.org/about/openbim/
International Organization for Standardization. (2018). ISO 19650-1:2018 – Organization and digitization of information about buildings and civil engineering works, including building information modelling (BIM): Information management using building information modelling – Part 1: Concepts and principles. https://www.iso.org/standard/68078.html
International Organization for Standardization. (2021). ISO 23247-1:2021 – Automation systems and integration — Digital twin framework for manufacturing — Part 1: Overview and general principles. https://www.iso.org/standard/75066.html
International Organization for Standardization. (2024). ISO 55000:2024 – Asset management — Vocabulary, overview and principles. https://www.iso.org/standard/83053.html
(n.d.). Digital Twin. https://www.siemens.com/global/en/company/topics/digital-twin.html
UK BIM Framework. (2021). Guidance Part 1: Concepts.