جامعه‌شناسی نخبه‌کشی» نوشته علی رضاقلی، کتابی است درباره یک سؤال تلخ و قدیمی در تاریخ ایران: چرا جامعه‌ای که گاهی شخصیت‌های تحول خواه و کارآمدی مانند قائم‌مقام فراهانی، امیرکبیر و محمد مصدق را به خود دیده، نتوانسته مسیر اصلاح و توسعه را به‌طور پایدار ادامه دهد؟ رضاقلی با تمرکز بر زندگی و سرنوشت این سه شخصیت، تلاش می‌کند مسئله را فقط در رفتار حاکمان خلاصه نکند و نقش ساختار اجتماعی، فرهنگ سیاسی و مناسبات قدرت را هم بررسی کند. این کتاب از آثار شناخته‌شده نشر نی است و در چاپ‌های مختلف منتشر شده است.

جذابیت کتاب دقیقاً در همین‌جاست که «نخبه‌کشی» را صرفاً به معنای حذف فیزیکی یک شخصیت نمی‌گیرد؛ بحث اصلی این است که چرا جامعه و ساختار سیاسی گاهی در برابر اصلاح‌گران مقاومت می‌کند و حتی ممکن است خودِ نیروهای اجتماعی در شکست پروژه‌های اصلاحی نقش داشته باشند. رضاقلی تلاش می‌کند نشان دهد اگر ساختارهای تولیدکننده استبداد و عقب‌ماندگی تغییر نکنند، حذف یک فرد یا جایگزین کردن یک حاکم با حاکم دیگر، مشکل را حل نمی‌کند. البته این نگاه، مانند هر تحلیل تاریخی گسترده‌ای، قابل نقد و بحث است و برخی منتقدان کتاب را به ساده‌سازی یا اغراق در بعضی تحلیل‌های تاریخی متهم کرده‌اند.

به نظرم ارزش خواندن «جامعه‌شناسی نخبه‌کشی» بیشتر از آنکه در پاسخ‌های قطعی‌اش باشد، در سؤال‌هایی است که ایجاد می‌کند. بعد از خواندن کتاب، شاید هنگام نگاه کردن به تاریخ معاصر ایران دیگر فقط نپرسیم «چه کسی امیرکبیر را کشت؟» یا «چه کسی جلوی تغییرات را گرفت؟»، بلکه سؤال سخت‌تری مطرح کنیم: چه شرایط اجتماعی و سیاسی‌ای باعث می‌شود یک جامعه نتواند از فرصت‌های اصلاح و توسعه استفاده کند؟ همین تغییر زاویه نگاه، کتاب را به اثری قابل‌تأمل برای علاقه‌مندان تاریخ، جامعه‌شناسی و مسائل سیاسی ایران تبدیل می‌کند.

بخش مشهور کتاب:
«اگر صدبار با استبداد به هر علت گلاویز شویم و آن را تحویل دیگری بدهیم، تا ساختارهای استبدادپرور هستند همچنان به تولید محصول خود خواهند پرداخت.» این جمله، یکی از مشهورترین بخش‌های کتاب و خلاصه‌ای از ایده مرکزی رضاقلی است: مشکل فقط یک فرد مستبد نیست؛ اگر ساختارهایی که استبداد را بازتولید می‌کنند دست‌نخورده باقی بمانند، تغییر افراد به‌تنهایی جامعه را تغییر نخواهد داد.